Uschè lunsch sco la vusch porta: il jodel collia la Svizra
Cura che la Festa federala da jodladras e jodladers cumenza la stad a Basilea, na vegn ins betg mo a celebrar la musica, mabain er il fatg ch’il jodel fa part dapi curt da la glista dal Patrimoni cultural mundial immaterial da l’UNESCO. Il jodel influenzescha dapi vegl ennà la musica en tut las spartas – ma resta il medem mument in art da nischa ch’è dependent da la preschientscha mediala sco quella da la SRG SSR per pudair surviver.
Dal Juuz natiral dal Muotathal sur ils Zäuerli da l’Appenzell fin al jodel natiral da l’Oberland Bernais: Il jodel è uschè multifar sco la Svizra sezza.
«La diversitad dal jodel mussa ch’el è ina tradiziun viva», di Lea Hagmann, etnologa da musica e redactura da SRF2 .«Ina tradiziun ch’è adina puspè sa midada e sa reinventada en il decurs da l’istorgia.»
Dapi il december 2025 fa il jodel part dal Patrimoni cultural mundial immaterial da l’UNESCO. Punctualmain, pudess ins dir, per la 32avla Festa federala da jodladras e jodladers che ha lieu la fin da zercladur 2026 a Basilea. La festa dal jodel vegn era sustegnida da la SRG SSR che contribuescha uschia a reunir las uniuns ed ils chors da l’entira Svizra ed a render visibel il jodel cun rapports medials.
Tge che quai munta per las jodladras ed ils jodladers, resumescha Emil Wallimann, dirigent dal club da jodel «Fruttklänge»: «Senza la SRG SSR n’avessan nus betg mo damain temp d’emissiun, mabain era damain public sco era participantas e participants activs.»
Las melodias da tiba sco cuntrast cun l’industrialisaziun
La Festa federala da jodladras e jodladers represchenta la cultura svizra a moda exemplarica. Igl è in potpurri da costums, bandieras svizras e tibas. Qua dechanta in chor las muntognas, là morda insatgi en ina liongia da barsar e plinenvi stattan umens en costums e chamischas da pasters bernaisas e baivan ina biera da cumpagnia. Il jodel è sa manifestà ils ultims 200 onns sco tradiziun svizra che creescha identitad. Sia istorgia è dentant anc bler pli veglia.
Gia l’emprima Festa federala da jodladers ha gì lieu a Basilea. Dapi il 1924 è il jodel restà fidaivel a sasez.
mad/Archiv da l’Associaziun federala da jodladers
Avant ch’è cumparì en documents tudestgs per l’emprima giada il term «Jodeln» l’onn 1796, devi las uschenumnadas «Kuhreihen», quai era in clom dals pasters per far vegnir en stalla la biestga. Ultra da quai era cumpiglià cun quest clom er in avemaria dals signuns: Els chantavan or en ils culms per sa proteger cunter malauras ed animals selvadis. La protecziun valeva uschè lunsch sco il tun da la vusch vegniva purtà. Quai era quai ch’ins carteva.
Il «Juuz» dal Muotathal vala sco furma particularmain arcaica dal jodel.
mad/Bernhard Betschart (SRF)
En il 19avel tschientaner, cura che las viagiaturas ed ils viagiaturs bainstants han visità la Svizra, èn quels sa sentids attratgs da las Alps e da lur musica. Cumponists sco Liszt, Wagner e Brahms èn returnads en lur patria cun melodias da tiba ed han integrà quellas en lur atgnas ovras. «Melodias da tiba sco las ‹Kuhreihen› u il ‹Ranz des vaches› èn vegnidas en moda», declera Lea Hagmann. «In simbol per l’idilla rurala, in’idealisaziun pastorala ed in cuntrast cun l’industrialisaziun ch’è sa sviluppada il medem mument.»
L’etnologa da musica Lea Hagmann è sa fatschentada intensivamain cun l’istorgia dal jodel.
mad
La festa dal jodel reunescha la rait
Il 1910 è vegnida fundada l’Associaziun federala da jodladers che dumbra oz 12’000 commembras e commembers. Il jodel è sa midà: Las chanzuns èn daventadas polifonas, ed ins ha agiuntà vuschs d’accumpagnament per il clavazin. Ed empè da silbas senza muntada devi ussa strofas che dechantavan la bellezza da la natira svizra. La finamira da l’associaziun da jodladers è oz la medema sco lezza giada: mantegnair vivas las tradiziuns svizras sco jodlar, sunar la tiba e bittar la bandiera – tranter auter cun ina Festa federala da jodladras e jodladers. Quella ha gì lieu l’emprima giada il 1924 e suenter per il solit mintga trais onns, quest onn vegn ella realisada per la 32avla giada.
Gia l’emprima Festa federala da jodladers ha gì lieu il 1924 a Basilea.
mad/Archiv da l’Associaziun federala da jodladers
«Igl è in grond inscunter da camaradaria», descriva Emil Wallimann l’occurrenza gronda. L’entira rait da jodladras e jodladers s’inscuntria e per blers chors saja quai ina chaschun da sa laschar inspirar ed entusiasmar da novas ideas. «Il jodel dovra, sper il famigliar e l’originar, er impuls frestgs», di Wallimann. «Mo uschia po el surviver.»
Emil Wallimann è cumponist e dirigent, el scriva er atgnas chanzuns da jodel.
mad/emilwallimann.ch (SRF)
Impuls frestgs vegnan ed èn vegnids surtut da la scena da jodel urbana: Uschia ha la chantadura Christine Lauterburg maschadà gia ils onns 1990 il jodel cun tecno u blues – ed è vegnida exclusa da l’associaziun da jodladers.
Christine Lauterburg è vegnida exclusa da l’associaziun da jodladers.
Tribuna naziunala impurtanta per la «bellezza dal chant natiral»
La SRG SSR ha rapportà ils ultims onns a moda fitg cumplessiva davart las Festas federalas da jodladras e jodladers. Era quest onn rapporta «Potzmusig» en directa da l’occurrenza ed emetta l’emprima represchentaziun da duas cumposiziuns novas. «Schweiz Aktuell» accumpogna las festivitads cun emissiuns en directa, reportaschas, intervistas e purtrets avant e durant la festa. Ed era RTS e RSI rapportan da l’eveniment.
Il jodel dovria ina tala preschientscha mediala per surviver, di Emil Wallimann. El saja daventà in «product da nischa»: Ils chors hajan da cumbatter cun bass dumbers da commembras e commembers. Bleras Svizras e blers Svizzers na possian betg s’identifitgar cun la tradiziun. «Ils ultims 15 onns èn las represchentaziuns da chors sa smesadas», constatescha Emil Wallimann. «E sch’il jodel n’è betg pli preschent en las medias, è el tuttenina svanì.» El dovria perquai urgentamain ina tribuna cun preschientscha naziunala, sco quai che la SRG SSR porschia adina puspè. «Per che er autras persunas hajan la pussaivladad d’emprender d’enconuscher las bellezzas da noss chant natiral.»
Il plaschair da jodlar, di Wallimann, duess vegnir sveglià il meglier gia en l’uffanza. «Sch’ins è creschì si cun il jodel, return’ins baud u tard puspè tar el.» Savens saja dentant la midada dal chor d’uffants al chor da creschids difficila, perquai ch’i manchian purschidas transitoricas. I dovria perquai dapli purschidas per giuvenils.
Svegliar il plaschair da jodlar dals uffants avant la Festa federala da jodladras e jodladers.
SRF
Wallimann spera ch’il label da l’UNESCO possia muventar insatge. «Per exempel ch’il jodel chattia puspè la via en las stanzas da scola.» A la Scola auta da musica da Lucerna è quai gia uschia: Là pon las studentas ed ils students tscherner il jodel dapi il 2018 sco rom principal.
Wallimann spera ch’il label da l’UNESCO possia muventar insatge. «Per exempel ch’il jodel chattia puspè la via en las stanzas da scola.» A la Scola auta da musica da Lucerna è quai gia uschia: Là pon las studentas ed ils students tscherner il jodel dapi il 2018 sco rom principal. Quai s’accorschian ins gia oz en la scena dal jodel, conferma Wallimann. E la pitschna gruppa da studentas e students sa legra davart la pussaivladad che la scola auta porscha. «Jodlar è mia lingua dal cor», di ina studenta visavi SRF2. «Igl è ina moda da chantar natirala e fitg organica.»
Noemi Harnickell, matg 2026
Preavis: so, 27 da zercladur, 18.15: «Potzmusig» rapporta sin SRF 1 en directa dal vitg da jodladras e jodladers ed emetta l’emprima represchentaziun da duas cumposiziuns novas.
Lea Hagmann ha elavurà l’istorgia dal jodel per l’emissiun «Passage» sin SRF 2 ed è ida suenter a la dumonda: Tge interacziun datti tranter la cultura populara e l’auta cultura, tranter l’expressiun emoziunala e la simbolica naziunalistica, enfin al studi da scol’auta?
